Utrecht 18 april 2001 - De NS-directie lijkt zich van alle chaos die zich op en rond het spoor afspeelt niets aan te trekken. Zo is de punctualiteit van de treinen het eerste kwartaal met 83 procent vijf procentpunten lager dan afgesproken met de minister van verkeer en waterstaat in het overgangscontract. En vallen er dagelijks treinen uit vanwege slechte staat van het materieel en het tekort aan personeel. Voor alle problemen die zich bij de spoorwegen afspelen heeft de directie een oplossing, het toverwoord is Bestemming: Klant.

De drie stakingsdagen leverde het personeel vooralsnog niet meer op dan frustratie. De vakbonden gingen rollebollend over de buis en de directie bewoog geen millimeter. Een groot deel van de PvdA-top (Netelenbos, Kok, de Waal, Etty, Stekelenburg) bemoeide zich met het conflict, echter evenals bij de vakbonden zonder enig resultaat. President-directeur Huisinga zei rustig en goed te slapen en zich weinig aan te trekken van de stakingen en de prestaties van het bedrijf. In de Volkskrant gaf hij openlijk toe dat het met de punctualiteit dit jaar niet meer goed zal komen en volgens hem komt dat door het niet of later invoeren van de procesvereenvoudiging. Veel personeelsleden vragen zich af of dit niet iemand van een andere planeet is. Zij weten immers dat het plan van de directie, wat nu vrijwel zeker ingevoerd zal worden, niets met het oplossen van vertraging en de huidige problemen op het spoor van doen heeft. Ondertussen is het conflict echt uitzichtloos geworden. De kloof tussen directie en personeel is onoverbrugbaar, maar door minister Netelenbos is nog een paasbestand van een week afgekondigd.

Ondanks de vele ruimte die de directie geboden is, blijven de vakbonden met lege handen achter en juist daarom zijn de personeelscollectieven weer uit hun lenteslaap ontwaakt. Volgens hen is het simpel: „De NS heeft een antivertragingsplan (volgens velen meer een antipersoneelsplan) bedacht dat onuitvoerbaar is vanwege personeelsgebrek en personeelsverzet. Niets meer en niets minder. De vakbeweging en OR (die de rol van de collectieven hebben overgenomen) onderhandelen zich suf om de NS-directie in beweging te krijgen. Die beweegt echter voor geen meter en dat zorgt er weer voor dat de vakbeweging zijn eisen gaat bijstellen. Zo is de invoering van '10 juni' al bijna onontkoombaar! Vooral nu we in de luwte van het paasbestand zitten en we wéér een week verliezen.”

De personeelscollectieven stellen dat de procesvereenvoudiging in deze vorm niet wordt uitgevoerd door het personeel. Laat een ieder zich bedenken dat het verzet tegen het plan van 10 juni groot is en groot zal blijven. Ook worden er door de collectieven vragen gesteld over de veiligheid bij de NS. De uitlatingen van Huisinga in het blad Spoorwegveiligheid van Railned (24 maart 2001) blijken op drijfzand gebaseerd. Volgens hem wordt de veiligheid beter omdat door procesvereenvoudiging de punctualiteit beter wordt en er is door een student, die zijn scriptie bij Railned in 1997 maakte, wiskundig aangetoond dat het rijden door een rood sein in verstoorde situaties vaker voorkomt dan in niet verstoorde situaties. Met de invoering van procesvereenvoudiging doen zich volgens de directie minder verstoorde situaties voor en wordt het daardoor veiliger. Een mooie cirkelredenering die van geen kant klopt. Er is door niemand aangetoond dat de punctualiteit door de procesvereenvoudiging zal verbeteren, de personeelsleden en het adviesbureau KPMG verwachten juist een daling. Ook zitten in de risicoanalyse van NS een aantal hiaten op het gebied van routinematig werken. Er is wat telefonisch onderzoek gedaan bij buitenlandse spoorwegmaatschappijen. De professor die volgens Huisinga geraadpleegd was en zijn goedkeuring aan de analyse gaf, H van de Flier van de VU, blijkt tot 1997 bij de Arbo-dienst (SE Arbo) van de spoorwegen te hebben gewerkt. Het rapport handelt overigens alleen over machinisten. Over het gevaarlijkste beroep van Nederland, de conducteur, is geen letter terug te vinden. Het NS-document is niet meer dan een vluchtig onderzoek waaruit geen verstrekkende conclusies mogen worden getrokken.

De personeelscollectieven stelden een eigen rapport over veiligheid op het spoor op met de titel Red Alert (te lezen op deze site). Daarin brengen zij een aantal zeer steekhoudende argumenten naar voren. Volgens dit rapport leidt toenemende monotonie tot een grotere kans op het ontstaan van ingesleten verwachtingspatronen (zien wat je verwacht in plaats van wat er werkelijk is). Vereenvoudiging van het proces (minder variatie in materieeltypen en routes) leidt tot meer herhaling en kans op onoplettendheid. Monotonie en dubbele onregelmatigheid (voortdurend wisselende aanvangs- en eindtijden van diensten) dragen bij aan het verschijnsel driver's fatigue (het wegvallen van concentratie en scherpte), een in de spoorweg-, lucht- en zeevaartwereld aantoonbaar berucht verschijnsel, dat al tot veel ernstige ongevallen heeft geleid. Herhaling leidt tot het verslappen van de aandacht en concentratie. Het ontbreken van variatie leidt onherroepelijk tot een toename van het voorbijrijden of het voorbijschieten van stop tonende seinen (rood licht = stoppen), met alle gevolgen van dien. Voor conducteurs kan hieraan nog worden toegevoegd dat het rijden op één of een paar lijnen zal leiden tot herkenning door notoire zwartrijders en randfiguren: ook heden ten dage zijn al schrijnende gevallen bekend van conducteurs die in hun privé-omgeving worden lastiggevallen en bedreigd. Op al deze argumenten wil de NS-directie vooralsnog niet ingaan.

Ook de OR is de houding van de NS-directie zo langzamerhand spuugzat. Zij gooiden tijdens het laatste overleg op woensdag 11 april als eerste de handdoek in de ring. „We zijn het meer dan zat dat de NS-directie doet alsof ze wil onderhandelen, maar in de praktijk helemaal niets wil”, zei OR-voorzitter G. Wold. „De afgelopen dagen hebben we onderhandeld over punten die we als OR helemaal niet hoeven af te dwingen. De echte onderhandelingen duurden echter maar een paar minuten. De vakbonden, OR en directie verbleven grotendeels in hun eigen 'schors' kamers. De afgelopen weken hebben we meegepraat om een oplossing te vinden, maar dat bleek zinloos. Daarom hebben we de directie laten weten dat wij niet meer meedoen.” Tijdens de laatste onderhandelingen stelde de NS-directie voor dat de OR zelf met een alternatief plan komt voor het 'rondje om de kerk'. Een arbiter legt dat plan dan naast dat van de directie en kiest het beste. Iets waarin het personeel weinig geloof heeft. Immers, als het plan van de directie dan om bedrijfseconomische redenen wordt gekozen is het probleem nog steeds niet uit de wereld. De NS-directie stelt namelijk zeven voorwaarden aan de hand waarvan de arbiter het plan moet beoordelen. Wold: „De wet verschaft ons het initiatiefrecht, dus we kunnen al een plan maken zonder dat we ons spelregels door de directie laten opdringen. Daar hoeven we niet over te onderhandelen.” De raad gaat het huidige procesvereenvoudigingsplan van de directie naast de Arbo-wet leggen en als er iets niet deugt, stapt de raad naar de rechter. Wold: „Helaas schijnt het zo te moeten in dit bedrijf.”

Het starre vasthouden van de directie en het niet tot een vergelijk willen komen met het personeel, leidt ondertussen tot wilde speculaties en complottheorieën. Want het belang moet wel gigantisch groot zijn om zo'n grote broek aan te trekken. Waar de NS-directie in ieder geval in is geslaagd, is dat het z'n personeel vrijwel geheel tegen zich in het harnas heeft gejaagd. De mededeling dat machinisten en conducteurs, die op de dagen dat hun vakbond officieel niet staakte, maar wel besmet werk weigerden, niet door NS worden uitbetaald doet daar nog een extra schep bovenop. Zelfs in het Hoofdgebouw IV van de spoorwegen wordt de roep steeds luider om het vertrek van deze directie. Dat lijkt inderdaad de enige manier om chaos, anarchie en Engelse toestanden op het spoor te voorkomen.